Thiết kế ra đời theo cách như thế nào?

THIẾT KẾ RA ĐỜI THEO CÁCH NHƯ THẾ NÀO?

#MoD_Design_Story

Thiết kế là kết quả của cuộc “hôn phối” giữa Nghệ thuật và Công nghiệp, mặc dù vậy sự ra đời của Thiết kế làm cho những người thuộc trào lưu Nghệ Thuật và Thủ công như John Ruskin hay William Morris thật sự lo ngại. Tuy vậy bánh xe lịch sử dường như không thể quay trở lại, một nỗ lực “trăn trối” của William Morris cho các thế hệ sau qua 2 câu: “Nếu bạn muốn một quy tắc vàng về cuộc sống cho tất cả mọi người, thì đây: đừng chứa trong nhà bạn bất cứ thứ gì mà bạn không chắc là nó có ích hay tin là nó đẹp.” và “Sự đơn giản, theo nghĩa trần trụi nhất, không phải là sự nghèo khổ, mà là nền tảng của sự tinh tế”. Và lịch sử thiết kế cũng bắt đầu từ hai câu nói nổi tiếng này.

Bauhaus, và những người kế thừa quan điểm của chủ nghĩa Nghệ Thuật và Thủ Công, tin rằng rồi đây xã hội Công nghiệp vẫn nên tiếp nối những giá trị này. Mặc dù cũng họ là những người cho rằng các tác phẩm của Morris quá phô trương nhưng chính mối bận tâm của Morris với đạo đức nghề nghiệp, đến tình trạng lao động, đến thủ công đã truyền cảm hứng cho họ. Và rõ ràng nhờ những dẫn lối đó, đạo đức đã cùng nhau song hành với công nghiệp để tạo nên phần lớn các thiết kế tốt sau này và nó cũng chính là “cái lề” của ngành thiết kế.

Bauhaus hướng đến một phương châm mới tạo nên mọi thứ phù hợp với mục đích sử dụng “fitness in function”. Lịch sử thiết kế là những câu chuyện kể về những nỗ lực của con người hướng gần tới cái hữu dụng, sự thật và vẻ đẹp thuần khiết (Chân – Thiện – Mỹ). Những yếu tố trang trí không cần thiết, từng được yêu thích trong thế kỷ 19, đã bị loại bỏ. Thiết kế làm cho mọi thứ từ thìa ăn đặt trên bàn cho đến tàu hỏa kết nối giao thương trở nên ngày càng hợp lý hơn.

Dự rằng tiến trình này theo thời gian sẽ ngày càng cực đoan hơn? Thực tế ngược lại. Một khoản thời gian sau, nhu cầu về sự trang trí, tính vui tươi, cấu trúc và màu sắc cuốn hút, đã khiến thiết kế gần như quay trở lại điểm xuất phát, trở lại với những hình thức sống động, đầy cảm xúc như phong cách Art Nouveau và Art Deco. Những phong cách từng khiến các giáo sư Bauhaus, các nhà sử học giãy nảy và giới phê bình cảm thấy khó chịu, lại được đón nhận trở lại. Bởi vậy giờ đây chúng ta mới thấu hiểu rằng, trang trí mới thực sự là bản năng gốc của loài người.

Với sự xuất hiện của các cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 3, hay còn gọi là cuộc cách mạng kỹ thuật số (1950-1970) một lần nữa đảo ngược xu hướng lịch sử. Trên thực tế, chủ nghĩa chức năng chỉ đã đạt đến đỉnh cao khi nó phục vụ cho khu vực công, hoặc được kiểm soát bởi những cá nhân có tinh thần bình đẳng và dân chủ. Trong vài thập kỷ gần đây, với sự thắng thế của kinh tế thị trường tự do và sự lớn mạnh của doanh nghiệp tư nhân, yêu cầu của người tiêu dùng cá nhân đã có ảnh hưởng mạnh mẽ, khiến thiết kế trở thành công cụ để phục dịch cho họ. Vai trò của các sản phẩm “cá nhân” như điện thoại di động, máy tính mini, ô tô, giấy dán tường và các vật trang trí theo đó đã chiếm vị trí trung tâm trong công việc thiết kế. Và có vẻ như ngày hôm nay, khi cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 đang diễn ra, lịch sử thiết kế một lần nữa cần được sang trang.

Thiết kế, giống như kiến trúc, bị ảnh hưởng và dẫn dắt bởi các ý tưởng nghệ thuật, các giả định, đạo đức, thậm chí cả triết học, nhưng có lẽ ảnh hưởng lớn nhất đến hình thức của các vật thể lại là kinh tế chính trị. Ở các xã hội cộng sản ra đời sau Cách mạng Nga, thiết kế phục vụ xã hội tiêu dùng thường không được đánh giá cao. Đến nay, đối với xã hội thế kỷ 21… dù được định hướng bởi nhà nước như ở Trung Quốc, hay bởi các tập đoàn và các nhóm vận động hành lang chuyên nghiệp như ở Hoa Kỳ, thì thiết kế phục vụ người tiêu dùng vẫn là quan trọng nhất. Và bởi vì mong muốn của người tiêu dùng được xem là vừa phổ quát nhưng cũng vừa tham lam vô độ, nên thiết kế đã bị thao túng và tự chuyển hóa thành nhiều hình thức khác nhau. Có thể nói rằng, đạo đức trong thiết kế đã bị suy đồi, và thiết kế khi không còn bị ràng buộc bởi những chuẩn mực đạo đức nữa, nó đã được tự do hoàn toàn và trở nên “phóng túng” hơn bao giờ hết.

Một lập luận rằng, thiết kế trong tự nhiên, từ hình dáng của sinh vật phù du đến các hành tinh, từ cá ngựa đến các ngôi sao, từ xương rồng đến các chòm sao, thể hiện vô số hình thức hợp lý. Và khi thiết kế của con người biến đổi và nở rộ theo cách rất tự nhiên này, thì sự chắc chắn của tư duy nghiêm ngặt theo chủ nghĩa chức năng đã nhường chỗ cho chủ nghĩa tương đối mới. Bối cảnh đó gợi đến câu nói năm nào của Voltaire “Hãy hỏi một con cóc thế nào là đẹp, và nó sẽ trả lời rằng đó là một cô cóc cái với hai con mắt tròn to lồi ra từ cái đầu bé nhỏ, một cái miệng rộng, bụng màu vàng và lưng màu nâu.” Ngày nay, liệu có ai dám hoặc có thể quả quyết rằng như thế nào là một thiết kế tốt?

Nhà báo JONATHAN GLANCEY