NHỮNG CUỘC NỔI LOẠN TRONG THIẾT KẾ

Thiết kế trưởng thành cùng với quá trình mở rộng và kết nối không ngừng của thế giới. Nếu trước đây, thiết kế là đặc quyền của những nhóm nhỏ sáng tạo, thì càng về cuối thế kỷ 20, nó dần mất đi tính độc quyền ấy. Thiết kế len lỏi vào từng ngóc ngách của đời sống hiện đại, trở thành một phần của kết cấu văn hóa đại chúng. Nó bắt đầu lắng nghe, rồi phản chiếu nhịp đập của xã hội: từ sự bùng nổ của trào lưu pop và psychedelia, đến sắc cạnh của punk và sự tinh quái của hậu hiện đại. Cùng lúc với làn sóng phản văn hóa cuối thập niên 1960, các nhóm phản thiết kế cấp tiến như Archizoom đã chất vấn những khuôn mẫu bất di bất dịch về cái gọi là “gu thẩm mỹ tốt”. Và rồi, cú sốc từ cuộc khủng hoảng dầu mỏ đầu những năm 1970 không chỉ khiến giá hóa dầu tăng vọt, mà còn buộc xã hội phải tự vấn: liệu chúng ta có đang sống trong một nền văn minh dùng một lần hoặc văn hóa Kleenex của các xã hội phương Tây – “Những gì chúng ta mua chỉ để rồi vứt đi, bởi chúng ta vốn dĩ cũng chưa bao giờ trân trọng nó.”

Chưa bao giờ thiết kế lại có mặt thường trực đến vậy trên các đại lộ tiêu dùng. Những nhà bán lẻ tiên phong như Terence Conran (1931), cha đẻ của Habitat, hay Ingvar Kamprad (1926), người sáng lập IKEA, đã làm nên một cuộc cách mạng thầm lặng: họ đưa thiết kế tốt đến tay đại chúng. Thiết kế không còn là thứ ánh sáng xa xỉ phát ra từ các tên tuổi lừng danh, mà hiện diện trong chính những món đồ thầm lặng chúng ta chạm vào mỗi ngày,  từ chiếc nồi tráng men màu pastel đến tấm thảm dệt tay Ấn Độ. Đó là thứ “thiết kế không có nhà thiết kế”, nơi thẩm mỹ nằm ở công năng, và vẻ đẹp gắn liền với sự đụng chạm hàng ngày.

Thiết kế cũng ngày càng trở thành một phương tiện xây dựng thương hiệu cá nhân cho những người nổi tiếng. Những năm 1980 và 1990, “Thập kỷ của các nhà thiết kế”, khi danh tiếng của các nhà thiết kế đi vào văn hóa đại chúng, thiết kế đã trở thành công cụ tạo ra những đối tượng được khao khát, những biểu tượng để địa vị tầng lớp tiêu dùng hiểu biết và thành thạo ngôn ngữ thiết kế. Tối giản, tối đa, công nghệ cao, retro: các phong cách thay nhau lên ngôi rồi lại thoái trào khi thiết kế bị cuốn vào vòng quay thời trang.

Trong bối cảnh nền kinh tế khó lường và tài nguyên và môi trường ngày càng bị đe dọa, vai trò và phạm vi của thiết kế tiếp tục được mở rộng. Những mối quan tâm như thương mại công bằng, tính bao trùm và tính bền vững đã thêm vào quy trình thiết kế những chiều kích đạo đức mới. Ngày nay, các nhà thiết kế không chỉ cân nhắc cách sản phẩm được bán ra và sử dụng, mà còn cả cách chúng được sản xuất, và cả khi bị vứt bỏ sẽ ảnh hưởng như thế nào đến tương lai của hành tinh.

Tuy nhiên, không gì làm thay đổi sâu sắc phạm vi và tốc độ lan tỏa của thiết kế như sự xuất hiện của kỷ nguyên kỹ thuật số. Cuộc cách mạng công nghệ này với các ứng dụng, phần mềm chế bản, thiết kế hỗ trợ máy tính, in 3D và tạo mẫu nhanh, cùng vô số đổi mới khác, không chỉ biến đổi quy trình thiết kế mà còn tạo ra những hình thái hình học mới. Thiết kế vốn đã khó định nghĩa, và chưa bao giờ khó hơn lúc này, khi trí tuệ nhân tạo dần dần tái định hình cách chúng ta sống, làm việc và giải trí và cả cảm nhận những chân giá trị của cuộc sống.

Trong các bài viết tiếp theo của chuyên mục Design Story, chúng tôi sẽ đi sâu vào những bước phát triển, phong trào và các nhà thiết kế có ảnh hưởng trên toàn cầu, từ buổi đầu sản xuất công nghiệp đến hiện tại. Ba bài viết mở đầu này đóng vai trò như nền móng của một dòng thời gian trọng yếu, giúp bạn tiếp cận thiết kế trong mối quan hệ phức tạp giữa công nghệ, văn hóa, kinh tế, thẩm mỹ và lý thuyết. Từ thời kỳ mà đạo đức được xem là đích đến tối hậu của thiết kế, đến thời hiện đại với các hệ tư tưởng luôn vận động, từ cơn lốc quảng cáo thị trường cho đến những bước tiến vượt bậc của công nghệ và trí tuệ nhân tạo. Chuyên mục này mong muốn làm rõ tiến trình của thiết kế, và cách nó đã và đang ảnh hưởng đến đời sống và nhận thức của con người hậu hiện đại.

Xuyên suốt lịch sử thiết kế, một căng thẳng cơ bản luôn hiện diện: giữa sự biểu hiện phong cách và chủ nghĩa tối giản, giữa chức năng và hình thức. Nhưng thiết kế không chỉ là tấm gương phản chiếu thị hiếu thẩm mỹ. Là một hình thức tưởng tượng, nó vừa định nghĩa vừa dự báo nhu cầu của con người, mang ý nghĩa sâu sắc cả về mặt thương mại lẫn văn hóa. Thiết kế gắn bó chặt chẽ với tiến bộ công nghệ và cung cấp những giải pháp mỹ học cho đời sống vật chất của chúng ta, từ chiếc xe ta lái, món đồ ta mua, đến những đồ họa bủa vây ta mỗi ngày.