Khi nói về lịch sử thiết kế và kiến trúc hiện đại, người ta lập tức nhớ đến những cái tên Le Corbusier, Mies van der Rohe, hay Walter Gropius. Trong thế giới do đàn ông chi phối và định hình ở thế kỷ 20, có một người phụ nữ đã âm thầm tạo dựng thế giới của riêng mình bằng tài năng, sự nhạy cảm, bền bỉ và cả sự cô độc, đó là Eileen Gray.

Điều kỳ diệu ở Eileen Gray không chỉ là tay nghề, mà còn là cách bà không ngừng thách thức định kiến. Không đơn thuần thiết kế ghế, giường, bàn hay kiến trúc, bà đã định hình một triết lý sống: hiện đại, tiện dụng, tự do và đầy tính nhân văn.

Chỉ sau khi qua đời ở tuổi 98, thế giới mới dần nhận ra và có những nhận định đúng đắn về thành tựu của bà. Suốt nhiều thập kỷ bị lu mờ, cái tên Eileen Gray cuối cùng cũng được trả về đúng với vị trí mà đáng ra, cần được biết đến trong tất cả những tài liệu lịch sử kiến trúc từ trước đến nay như là một biểu tượng kiêu hãnh của thiết kế hiện đại.

E-1027 là dự án kiến ​​trúc đầu tiên và cũng quan trọng nhất của Eileen, được xây dựng từ năm 1926 đến năm 1929 bên bờ Địa Trung Hải. Bà trực tiếp thiết kế toàn bộ: từ cấu trúc không gian, nội thất gắn liền tường cho đến các món đồ rời và phụ kiện. Ngôi nhà được tạo ra cho chính bà và người tình lúc bấy giờ, kiến trúc sư, nhà phê bình Jean Badovici, nên thiết kế rất chú trọng đến tính cá nhân và sự linh hoạt. Eileen hiểu rõ mình muốn gì và không muốn gì để đưa ra các giải pháp bố trí không gian vô cùng hiệu quả nhưng cũng không kém phần thú vị. Thiết kế đồng thời đảm bảo tính riêng tư, có phần hướng nội của bà, nhưng cũng linh hoạt để phù hợp với lối sống hướng ngoại, thích giao lưu của Badovici. Sau cũng là một khối thống nhất mang trọn tinh thần hiện đại, tự do, nhưng vẫn cá tính và đầy nét quyến rũ. Eileen đã dành toàn bộ tâm trí vào dự án và biến nó thành một kiệt tác. Cũng chính vì vậy mà khi biết căn nhà bị xâm phạm bởi những bức tranh do Le Corbusier vẽ lên tường, bà đã rất tức giận và không bao giờ quay lại đó nữa. Trước đó năm 1932, bà cũng đã chia tay và để lại toàn bộ ngôi nhà cho Badovici mà không mang theo bất cứ thứ gì, một lựa chọn cho thấy khát khao tự do và sức mạnh nội tâm đặc biệt của Eileen.

“Tôi thích tạo ra mọi thứ nhưng không muốn sở hữu bất cứ thứ gì. Ký ức bám chặt vào vật chất, vì vậy tốt nhất là bắt đầu lại từ đầu.”

Eileen luôn khao khát sáng tạo và tự do. Bà chọn cuộc sống đơn độc, giữ vững niềm tin vào giá trị thẩm mỹ của mình mà không cần bất cứ sự công nhận nào.

“Để sáng tạo, bạn cần quên đi nỗi sợ hãi và để chính mình tan vào trong công việc.”

Sau nhiều biến cố, E-1027 được trùng tu, phục dựng và trở thành một điểm đến văn hóa nổi tiếng. Michael Likierman và nhóm phục chế đã sử dụng lại đúng công cụ, vật liệu và quy trình nguyên bản để tái hiện lại toàn bộ nội thất. Theo lời nhận định của kiến trúc sư Benton, người chịu trách nhiệm bảo tồn, “Nếu bị bỏ trống, đây là một trong 100 ngôi nhà quan trọng của kiến trúc hiện đại. Nhưng với toàn bộ phần nội thất bên trong, nó trở thành một trong bốn ngôi nhà có thiết kế nội thất hiện đại quan trọng nhất thế giới.”

Dễ thấy tầm ảnh hưởng của ngôi nhà này hay chính tài năng của Eileen phản chiếu qua những phản ứng của Le Corbusier.

Trong khi đang mải mê với lý thuyết “ngôi nhà là cỗ máy để ở”, Le Corbusier gần như choáng ngợp trước sự mềm mại và nhân văn của E-1027. Ông tìm cách mọi để sở hữu ngôi nhà nhưng không thành. Bất chấp mọi sự phản đối, ông đã vẽ 8 bức bích họa của mình lên các mảng tường trắng bên trong ngôi nhà, một hành động gây tranh cãi. Không dừng lại ở đó, 25 năm sau, ông xây dựng một nhà nghỉ mùa hè bằng gỗ kế bên và không hướng ra biển mà hướng hoàn toàn tầm nhìn về E-1027. Ông thường xuyên đến đây lưu trú và qua đời cũng chính ở nơi này. Như một định mệnh, lịch sử của họ mãi mãi gắn bó với nhau! Tuy luôn nắm rõ những biến cố xảy đến với công trình này, Le Corbusier vẫn giữ im lặng trong suốt những năm tháng công trình bị chiếm hữu và xuống cấp trầm trọng. Hành động của Le Corbusier, dù là vô tình hay cố ý, dù xuất phát từ sự ngưỡng mộ hay đố kỵ, nó đều cho thấy nỗi ám ảnh suốt đời của của một trong những kiến trúc sư vĩ đại nhất thế kỷ 20 với công trình của một người phụ nữ gần như vô danh trong thế giới kiến trúc.

Quả thật Eileen Gray được xem là người đã ứng dụng các nguyên lý của Le Corbusier một cách xuất sắc, nhưng không hề rập khuôn. Cũng cần phải biết rằng Villa Savoye, một chuyển hóa từ chính lý thuyết kiến trúc của Le Corbusier, đến tận 1931 mới hoàn thành. Bằng sự nhạy cảm và tính nữ, bà đã chuyển hóa không gian một cách khéo léo, sống động, không hề khô cứng và áp đặt như những gì mà các nhà thiết kế đương thời đã biểu hiện qua các thực hành của mình. Không có tuyên ngôn, không cần công nhận, thiết kế của bà tập trung hoàn toàn vào sự giao tiếp giữa con người với vật thể, không gian và con người với tự nhiên. Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa thủ công và công nghiệp thông qua việc sử dụng đan xen của các vật liệu sơn mài, da thuộc với bê tông, kim loại. Không gian được luân chuyển giữa sự riêng tư, kín đáo nép vào hai bên cánh nhà, tương phản với phần trung tâm rộng mở, đa năng.

Eileen Gray không phải người đi bên lề phong trào hiện đại mà là trung tâm. Các tác phẩm của bà được phục chế, đấu giá với mức kỷ lục. Tên bà được vinh danh trong các bảo tàng lớn, từ New York đến Paris. Các nhà thiết kế và kiến trúc sư ngày nay vẫn không ngừng tìm cảm hứng từ bà.

Eileen Gray là minh chứng rằng, có những thiên tài không cần đám đông để tỏa sáng. Họ tạo nên lịch sử bằng sự thầm lặng nhưng sâu sắc và bền bỉ như ánh sáng xuyên qua lớp bụi thời gian…

Hãy cùng tìm hiểu sâu hơn về công trình huyền thoại này cũng nhưng những quan điểm của Eileen Gray thông qua bài dịch trích từ cuốn sách “Eileen Gray, Architect/ Designer” của tác giả Peter Adam.

[E.1027, một biểu tượng thực sự của kiến trúc hiện đại]

Trong suốt những năm tháng kiến tạo ngôi nhà đầu tiên của mình, Eileen Gray đã sống một cuộc đời cô độc gần ba năm ở miền nam nước Pháp, bà đã ở lại công trường hoặc trong một căn phòng khách sạn nhỏ gần đó. Có những lúc, nhiều tháng liền bà hầu như không gặp ai. Công việc thì vô cùng gian nan, toàn bộ vật liệu phải được vận chuyển bằng xe cút kít đến công trường vì không có đường đi. Eileen nhớ lại cảm giác cô đơn và mệt mỏi mỗi cuối ngày. Niềm giải khuây duy nhất là bơi trong làn nước trong vắt ngay phía dưới ngôi nhà. Bà không có ai để trò chuyện và thường dùng bữa một mình, đôi khi chia sẻ một chiếc bánh mì kẹp với những người thợ sống tại công trường. Bà chia sẻ: “Tôi gần như không có ai cổ vũ tinh thần. Tôi mạnh mẽ và đầy nhiệt huyết, nhưng đôi khi cũng rất khó để duy trì sự hứng khởi của chính mình.”

Trong khi đó, Badovici thường xuyên di chuyển. Ông đã dành nhiều thời gian với Le Corbusier ở Arcachon. Thỉnh thoảng đến để xem tiến độ, đưa một vài lời khuyên cho Eileen (chính Badovici đã gợi ý cầu thang xoắn ốc dẫn lên mái nhà), và để đảm bảo không có sai sót về cấu trúc. Sau này, khi được hỏi về quyền tác giả, bà chỉ nói đơn giản: “Chúng tôi là cộng sự, giờ thì chẳng ích gì khi phân biệt nữa. Ông ấy cũng đã có những ý tưởng cho phần mái và cầu thang.” Bà luôn dành cho Badovici một phần công lao trong việc xây dựng. Nếu không có sự khích lệ ban đầu của ông, có lẽ bà đã không bao giờ bắt tay vào thực hiện công trình này. Bà không bao giờ quên điều đó và đã chia sẻ quyền tác giả. Ngôi nhà được đặt tên là E-1027, dựa theo sự kết hợp tên của cả hai: E là “Eileen”, 10 là “J” (chữ cái thứ mười trong bảng chữ cái), 2 cho “B”, và 7 cho “G”.

Đó là ngôi nhà đầu tiên của bà, được hoàn thành vào năm 1929, khi Eileen đã 51 tuổi.

Trong thời gian chuẩn bị, bà đã nghiên cứu địa hình với các cao độ khác nhau và quyết định không thay đổi địa thế, mà để ngôi nhà ôm trọn lấy những đường nét tự nhiên. Bà cũng quan sát kỹ lưỡng hướng ánh sáng và hướng gió để có thể thích ứng và tận dụng tối ưu các yếu tố này.

Ngôi nhà về cơ bản gồm một phòng khách lớn mở rộng ra ban công phía trước, và hai phòng ngủ nhỏ. Phòng ngủ lớn gồm cả phòng làm việc, có ban công riêng với võng nằm ngoài trời, phòng còn lại có cầu thang dẫn thẳng ra khu vườn. Toàn bộ ngôi nhà có hai tầng được nối với nhau bằng một cầu thang trung tâm. Diện tích tầng trệt khoảng 150 m², tầng một khoảng 110 m². Tuy là một ngôi nhà nhỏ, nhưng không hề có cảm giác chật chội.

Không gian bên trong và bên ngoài nhà đan xen tạo thành một thể thống nhất mang lại cảm giác rộng rãi. Xung quanh một lõi trung tâm được tạo thành bởi phòng khách lớn, ban công, logia, bếp và phòng tắm được bố trí một cách hợp lý và hài hòa.

Đây là một ngôi nhà hiện đại đúng nghĩa về mọi mặt và có thể được xem là một “công trình tuyên ngôn”, được xây dựng dựa trên “5 điểm của kiến trúc mới” của Le Corbusier năm 1926:

1. Giải phóng tầng trệt – công trình được nâng lên bởi cột chống (pilotis).

2. Mái nhà có thể tiếp cận bằng cầu thang.

3. Không gian sống mở (open-plan) được tạo ra bởi sự kết hợp giữa tường độc lập và tường cố định.

4. Cửa sổ được bố trí theo chiều ngang.

5. Cửa sổ phía nam tạo nên một mặt tiền mở.

Không còn nghi ngờ gì nữa, Eileen đã học hỏi rất nhiều từ các tư tưởng và lý thuyết kiến trúc của Le Corbusier, mặc dù bà hơn ông ấy đến 8 tuổi.

E.1027 gần như không có không gian lãng phí. Các khu vực được ngăn chia đơn giản bằng các vách ngăn di động hoặc vách ngăn nhẹ. Việc sử dụng đồ nội thất nhỏ và âm tường trong ngôi nhà phản ánh những ý tưởng xã hội về nhà ở thời bấy giờ. E.1027 được mô tả là một “ngôi nhà tối thiểu” (maison minimum). Nhiều người khi đó đã cố gắng giải quyết tình trạng thiếu hụt nhà ở do hậu quả của chiến tranh bằng cách xây dựng những ngôi nhà nhỏ hơn, có thể được dùng làm nguyên mẫu. Các kiến trúc sư Bauhaus ở Đức, các nhà kiến tạo (Constructivists) ở Nga, và đặc biệt là Le Corbusier, người nghiên cứu về “nhà ở tối thiểu” (maisons minimums) hoặc “cỗ máy để ở” (machines à habiter) là những ví dụ tiêu biểu. Các công trình của Le Corbusier như Maison Dom-Ino (1914–15), Troyes (1919), Monot (1920), và Citrohan (1922) đều là những nghiên cứu về mô hình ở quy mô nhỏ và tập trung.

Việc tiêu chuẩn hóa nhà ở đã trở thành khẩu hiệu lớn từ Gropius đến Le Corbusier. Tuy nhiên, mặc dù có tính cá nhân, các ngôi nhà nhỏ của Eileen vẫn có thể dễ dàng được điều chỉnh và nhân rộng ở quy mô lớn hơn. Cũng giống như đồ nội thất của bà đều là nguyên mẫu để sản xuất hàng loạt sau này, thì những ngôi nhà của bà cũng vậy. Việc sử dụng các yếu tố đúc sẵn trong tường, cửa sổ hay cửa ra vào làm nổi bật điều này và cho thấy bà đã tiến xa đến mức nào trong việc hướng tới công nghiệp hóa. Khi vẫn còn đang xây dựng E.1027, Eileen đã bắt đầu thử nghiệm với nhà kim loại, một ý tưởng mà bà sẽ hiện thực hóa sau này.

Eileen coi “ngôi nhà như một sinh vật sống”, mỗi người sống bên trong đều có thể tìm thấy sự riêng tư khi cần. Bà từng viết “Bản thiết kế nội thất không nên chỉ là hệ quả của mặt tiền; nó phải sống một cuộc sống trọn vẹn, hài hòa và hợp lý”, không gian nội thất nên “giống như thời kỳ Gothic, là một tổng thể đồng nhất phục vụ cho con người, theo tỷ lệ con người, và cân bằng trong tất cả các thành phần.”

Cách tổ chức cảnh quan và ban công khiến chúng trở thành phần mở rộng của ngôi nhà. Không gian bên trong nhà tràn ra ngoài và hòa làm một với sân vườn. Bên hông nhà có một lối đi nhỏ trên sân thượng, ở đó bố trí ghế tắm nắng giống với ghế dùng trong nhà, tạo nên sự thống nhất giữa hai không gian. Thậm chí có cả bếp nấu ăn ngoài trời. Tất cả những điều này phản ánh lối sống Địa Trung Hải.

Bên ngoài mặt tiền là hệ thống cửa chớp phức tạp nhằm điều chỉnh ánh sáng và thông gió tự nhiên. Ánh sáng nhân tạo cũng được thiết kế và tính toán cẩn trọng bằng cách dùng ánh sáng gián tiếp như đèn âm trần chiếu sáng các chai rượu ở quầy bar, hay các đèn khác được đặt sau gương hoặc chiếu xuyên qua một lớp kính mờ mà người sử dụng có thể điều chỉnh màu ánh sáng tùy theo tâm trạng…

Có những chiếc gương đặc biệt phóng to khuôn mặt để cạo râu. Những chiếc khác phục vụ “Quý bà nhỏ nhắn và điệu đà” (Madame petite et coquette), và “Quý ông thích soi gáy” (Monsieur qui aime se regarder la nuque). Đây chính là Eileen: thực tế nhưng cũng rất hóm hỉnh. Tinh thần hài hước ấy cũng là lý do khiến bà đặt tên cho chiếc ghế mập là Bibendum và chiếc ghế có một tay vịn là Nonconformist (Người không theo lề thói). Những chi tiết nhỏ này quan trọng với bà hơn việc ký tên lên tác phẩm. Từ giường, người ta có thể nhìn thấy thư đã đến hộp thư chưa. Xe đẩy trà được phủ một lớp bằng tấm bần để không gây tiếng ồn. Bên cạnh giường ngủ có vị trí riêng để sách hay bình nước nóng, có màn chống muỗi. Sân thượng có một bể cát để làm mát hoặc làm ấm chân, thay vì dùng nước để tránh phát sinh muỗi. Ở đó có cả sự hoài niệm: những ánh đèn ngủ màu xanh đầu giường ngủ gợi nhớ về những khoang ngủ trên toa tàu hỏa trong những hành trình dài. Bức bản đồ hàng hải trang trí trên tường trong phòng khách, có chữ: “ INVITATION AU VOYAGE ” (Lời mời du hành) hay một dòng chữ ở lối vào cảnh báo: “ DÉFENSE DE RIRE” (Cấm cười).

E.1027 là một công trình đẹp, đầy ân cần và dịu dàng, như một món quà tuyệt vời dành cho người cố vấn của bà, “Như âm nhạc, một tác phẩm chỉ có giá trị qua tình yêu mà nó thể hiện”(Comme une musique, une œuvre ne vaut que par l’amour dont elle témoigne), bà đã viết trong một cuốn sổ tay của mình như thế. Ngôi nhà dành cho người mà bà kính trọng, và yêu mến, đã “được đặt dưới sự kiểm soát của cảm giác hạnh phúc” đến từng chi tiết nhỏ nhất. “Một tác phẩm đẹp nói lên sự thật hơn cả nghệ sĩ” (L’œuvre belle est plus vraie que l’artiste). Những gì không thể diễn tả bằng lời nói, đã được thể hiện qua ngôi nhà. Mọi thứ trong đó đều bày tỏ niềm vui sống. Hiếm ngôi nhà hiện đại thời kỳ đầu nào mà lại nhân văn và vui tươi như thế.

Mọi thứ đều được suy tính: Lan can ở ban công được làm bằng bạt có thể tháo rời, “để vào mùa đông có thể sưởi ấm chân dưới ánh nắng mặt trời”. Có thể thấy rõ óc tổ chức chi tiết của Eileen qua chỉ dẫn cho chiếc giường: “ga trải giường nên có màu sắc, để sự bừa bộn không bị chú ý khi giường chưa được dọn.”

Bà cũng có một kịch bản để đối phó với thời tiết: “Khi biển động và chân trời mờ mịt, chỉ cần đóng cửa sổ lớn hướng nam, kéo rèm, rồi mở cửa sổ nhỏ hướng bắc, nhìn ra khu vườn chanh và ngôi làng cũ để tìm một chân trời mới với màu xanh của cây cối ngút ngàn thay cho màu xanh xám ảm đạm của trời biển.”

Toàn bộ nội thất trong nhà đều là thiết kế của Eileen. Bà khám phá mọi khả thể của từng món đồ: bàn ghế, tủ, gương, tất cả đều rất linh hoạt và có cơ cấu chuyển động đơn giản. Các chi tiết kim loại được uốn và dập là nét đặc trưng nổi bật trong phong cách thiết kế của Eileen. Bà luôn đưa ra những giải pháp thẩm mỹ phi thường dựa trên tư duy thực tế của mình: tủ chén treo ngang tầm mắt và có mặt trước làm bằng chất liệu trong mờ. Kiến thức sâu sắc về kỹ thuật chế tác kết hợp với tư duy trí tuệ mang tính thử nghiệm đã khiến Eileen không ngừng khám phá cho đến khi tìm được vật liệu, hình dạng phù hợp, để đi đến một thiết kế hợp lý cuối cùng. Cách sử dụng vật liệu của bà cũng vô cùng bất ngờ và thú vị, như những tấm lưới kim loại được làm từ loại lưới dùng để rây bột trong nhà máy.

Khoảnh khắc bắt đầu làm kiến trúc, cũng là lúc Eileen bắt đầu điều chỉnh lại thiết kế đồ nội thất của mình. Thay vì tạo ra những tác phẩm nội thất độc bản được chế tác tinh xảo, bà đã chuyển hướng để tất cả nội thất của mình đều là nguyên mẫu: dễ dàng cho việc điều chỉnh, sản xuất và cho phép tạo ra một phiên bản không đắt tiền. Eileen đã thiết kế nhiều món đồ nội thất cho E.1027 theo phong cách “cắm trại”. “Ngôi nhà được thiết kế cho một người yêu công việc, thể thao, và tiếp đãi bạn bè” phải hoàn toàn linh hoạt. “Chỉ có phong cách cắm trại mới có thể giải quyết được điều này.” Nghiên cứu của bà về các vấn đề kiến trúc đi đôi với nghiên cứu các vấn đề về nội thất. Trong những năm 1926 đến 1929, Eileen đã thiết kế nhiều món đồ nội thất nổi bật sử dụng ống kim loại bởi tính linh hoạt, dễ tạo hình và nhẹ của vật liệu này. Nhiều thiết kế mạ crôm của bà đã có từ trước khi Le Corbusier (người đã trưng bày đồ nội thất mạ crôm đầu tiên vào năm 1928), Mies van der Rohe, Marcel Breuer và Charlotte Perriand.

Nhưng trong khi đồ nội thất của Eileen ngày càng trở nên đơn giản và “thuần khiết” hơn, nó vẫn rất khác biệt so với đồ nội thất của những người cùng thời. Bà chấp nhận những ý tưởng cơ bản của phong trào hiện đại với niềm tin vào vệ sinh, sự thuần khiết và tư duy cơ giới hóa, nhưng bà cũng đưa vào đó tư duy của riêng mình. Đối với Eileen, một món đồ nội thất phải thiết thực và thoải mái; nó không bao giờ chỉ đơn thuần là sự thể hiện của một ý tưởng hay tính thẩm mỹ nhưng cũng không chỉ thuần túy về chức năng. Bà luôn thêm một chút hài hước vào thiết kế của mình. Chiếc ghế Nonconformist hoặc Bibendum là những ví dụ điển hình, chúng không chỉ thoải mái mà còn rất dí dỏm. Luôn có một sự tinh nghịch, đôi khi là chút nổi loạn trong các đường nét thiết kế của Eileen. Một số nội thất của bà được tích hợp vào kiến trúc, nhưng có những món thì hoàn toàn ngược lại, chúng hoàn toàn linh động, nhẹ nhàng và có thể dễ dàng di chuyển từ chỗ này đến chỗ khác. Một số rất trung tính và dễ phối hợp trong nhiều không gian; số khác lại có tính điêu khắc và tạo thành điểm nhấn thú vị. Nhưng trong cả hai trường hợp, Eileen đều tìm được sự cân bằng giữa tính thẩm mỹ và tính thực tiễn. Thiết kế của bà khiến cuộc sống trở nên dễ dàng, chúng thể hiện một sự trung thực đáng kinh ngạc mà chúng ta dễ dàng nhận thấy. Đáng tiếng rằng sự tự cô lập và không tiếp tục tham gia sâu vào kiến trúc đã làm cho những món đồ của Eileen không được nhận diện một cách rộng rãi.

Sự trung thực tương tự cũng được áp dụng trong cách xử lý chậu rửa, hay hệ thống dây điện cho E.1027, việc che giấu chúng là không cần thiết. Việc sử dụng các chi tiết công nghiệp cho tay nắm cửa, lan can, cửa chớp hoặc cho các tấm bình phong hay kệ hồ sơ được bà mạnh dạn áp dụng lần đầu tiên cho nhà ở. Bà cũng không cho rằng những thiết kế này là giải pháp cho mọi không gian nội thất, “đơn giản… một phương pháp tiện lợi cho một trường hợp ngoại lệ,” “hoặc rằng đây là phong cách cho ngày mai.” Bà coi “Ống thép, như cách hình dung và sử dụng bởi các kiến trúc sư tiên phong… là đắt tiền và lạnh lẽo.” Bà ý thức tách mình khỏi những người cùng thời, kiên quyết tin rằng mỗi trường hợp đòi hỏi một thiết kế riêng. “Thực hành sử dụng các mô hình đồng nhất và tiêu chuẩn hóa là… trái với thị hiếu tốt, thậm chí trái với lẽ thường.”

Năm 1925, Le Corbusier đã kêu gọi “các không gian lưu trữ tích hợp sẵn có tại đúng nơi cần thiết.” Eileen đã tiếp nhận câu nói của ông rằng đồ nội thất không phải là thứ thêm vào kiến trúc mà chính nó là kiến trúc. Nhưng tất cả các tác phẩm của bà, dù đơn giản đến đâu, đều có một cá tính riêng biệt. Trí tưởng tượng cùng sự nữ tính đã ngăn Eileen không đi theo những lý thuyết của Le Corbusier một cách máy móc. “Đồ nội thất tiêu chuẩn, được sản xuất bởi công nghiệp mà không có bất kỳ đặc điểm nghệ thuật hay trang trí nào mang ý nghĩa” (L’Esprit Nouveau). Từ sự phong phú của các tác phẩm sơn mài, bà đã đến với kim loại, kính và gỗ mà không rơi vào cái bẫy của chủ nghĩa chức năng đơn thuần.

Thiết kế đồ nội thất của Eileen còn ấn tượng bởi tư duy kiến trúc của bà, dễ thấy là tấm bình phong được thiết kế bằng việc sắp đặt các khối vuông một cách tuyến tính để tạo thành một vật thể vừa là vách ngăn, vừa là đồ nội thất rời, vừa tách biệt nhưng cũng vừa kết nối giữa hai không gian.

Nếu sự thoải mái là một cảm giác bà tìm kiếm, thì tự do cũng quan trọng không kém. Bàn có thể được ghép lại với nhau để tạo thành một bàn ăn lớn, chân bàn có thể kéo dài hoặc thu ngắn để phù hợp với cao độ của người ngồi. Với một động tác, bàn viết có thể biến thành bàn cà phê thấp. Có những không gian lớn và cũng có những không gian nhỏ, mang đến sự độc lập và riêng tư, điều rất quan trọng đối với Eileen. “Ngay cả trong ngôi nhà nhỏ nhất, mỗi người cũng phải cần có không gian riêng, nơi họ cảm thấy thoải mái khi ở một mình.”

Có một căn phòng dường như bị bỏ quên một cách đáng tiếc chính là nhà bếp. Vẫn có một gian bếp ngoài trời rất tuyệt vời để nấu ăn, nhưng nhà bếp thực sự chỉ là một căn bếp nhỏ, với chỗ chứa đồ khá bất tiện.

Nếu sự thờ ơ của Eileen với công việc nội trợ được thể hiện trong thiết kế nhà bếp, thì thiết kế phòng người giúp việc lại cho thấy bà vẫn còn bị ảnh hưởng bởi tư tưởng của thời đại cũ. Đối với phòng cho người giúp việc, bà đã tạo ra “đơn vị sống nhỏ nhất” hoàn hảo, “mặc dù kích thước rất nhỏ, nhưng vẫn đạt được sự thoải mái.” Trong tâm trí Eileen, không gian “tối thiểu” này có thể là hình mẫu cho phòng của người giúp việc hoặc phòng trẻ em, nơi chỉ yêu cầu sự thoải mái ở mức độ cơ bản.

Toàn bộ ngôi nhà thấm đẫm khao khát mãnh liệt trong việc hòa giải các nguyên tắc thẩm mỹ với nhu cầu của con người. Đi qua mọi không gian, nhận thấy cá tính trong sự thoải mái, dí dỏm, lãng mạn và cả một số thiếu sót nhỏ của ngôi nhà, chúng ta dường như nhìn thấu vào tâm trí của người đã tạo ra nó. Ngôi nhà đã tiết lộ rất nhiều về Eileen Gray hơn bất kỳ vật thể, món đồ nội thất hay giai thoại nào. Những năm 1940, bà đã viết: “Sự nghèo nàn của kiến trúc hiện đại bắt nguồn từ sự thoái hóa của cảm quan. Mọi thứ đều bị chi phối bởi lý trí để tạo ra sự kinh ngạc mà không có nghiên cứu đúng đắn. Nghệ thuật của kỹ sư là chưa đủ nếu nó không được dẫn dắt bởi những nhu cầu nguyên sơ của con người. Lý trí không có bản năng. Chúng ta phải cảnh giác với những yếu tố chỉ mang tính hình thức nếu chúng không được bản năng tiếp nhận.”

Bà luôn muốn làm cho mọi thứ không chỉ trông đúng mà còn phải cảm thấy đúng. Eileen không bao giờ chịu nghỉ cho đến khi mọi thứ đúng như ý muốn, một sự cố chấp vừa khó chịu vừa đáng ngưỡng mộ. Bà luôn đặt lại vấn đề, điều chỉnh, thay đổi, cải thiện để làm cho mọi thứ thoải mái hơn, không có thiết kế nào là giống nhau. Năm 1970, bà bọc lại ghế ăn mà bà đã thiết kế vào những năm 1920, và nhất định phải thay đổi thanh ngang phía sau, vì “nó không đúng.”

Trí năng vượt trội của Eileen luôn đi kèm với sự lãng mạn sâu sắc. Mỗi khi đến thăm một công trình mới của bà, người ta nhận thấy ngay rằng với bà, mỗi công trình là sự biểu hiện liên tục cho tâm hồn, một tâm hồn lãng mạn biểu hiện một cách tự nhiên nhưng cũng đầy tính nghệ thuật thông qua mỗi hình thức và cấu trúc.

Eileen luôn quan tâm đến ấn tượng mà ngôi nhà để lại cho người mới đến. Tại E.1027, lối vào là “một không gian lớn có mái che, giống như một tiền sảnh… tạo cảm giác chào đón, không giống những cánh cửa hẹp nhỏ khiến người ta chỉ muốn mở ra một cách miễn cưỡng.” Tuy nhiên, sau khi bước vào, sẽ có một tấm bình phong xoay được, ngăn không cho khách nhìn thẳng vào phòng. Với Eileen, cánh cửa mở ra những điều bất ngờ. Le Corbusier từng xem cánh cửa chỉ là “khoảng trống mà người ta có thể đi qua”, (trong lời mở đầu của cuốn catalog cho gian triển lãm Pavillon de L’Esprit Nouveau). Ông từng nói về ngôi nhà La Roche (1925): “Ngôi nhà này sẽ giống như một cuộc dạo chơi kiến trúc; người ta bước vào và lập tức nhìn thấy toàn bộ khung cảnh; rồi họ theo một tuyến đường đã định và vô số góc nhìn khác nhau lần lượt hiện ra.” Còn Eileen lại kỳ vọng hành trình kiến trúc của bà sẽ bí ẩn hơn. Trong một vài ghi chú sau này, bà mô tả cách mà người ta nên bước vào một ngôi nhà: “Khát khao được bước vào… là một sự chuyển tiếp vẫn giữ lại sự bí ẩn của không gian mà ta sắp thấy, giữ lại cảm giác luôn trong trạng thái mong đợi.” (Le désir de pénétrer… une transition qui garde le mystère de l’objet à voir, qui tient en haleine le plaisir). Bà viết: “Chuyển động trong kiến trúc nên được dẫn hướng bởi các bức tường một cách thật tự nhiên để những đối tượng bên trong dần dần được hé lộ trước mắt người xem.”, “Bước vào một ngôi nhà giống như cảm giác đi vào một cái miệng sẽ khép lại sau lưng bạn… hoặc như cảm giác thích thú khi một chiếc thuyền đang cập bến, được bao bọc nhưng vẫn tự do di chuyển.” và “Cá nhân bước vào nên cảm thấy như đang thâm nhập vào một nơi khiến họ được bảo vệ mà không cần nỗ lực gì,”

Le Corbusier vô cùng ngưỡng mộ ngôi nhà của Eileen Gray. Khi vào năm 1938, kiến trúc sư người Nam Phi Rex Martienssen đến thăm ông, cả hai đã cùng đến Roquebrune để xem ngôi nhà E.1027. Martienssen đã mô tả ngôi nhà của Eileen trong một bài viết đăng trên tạp chí SA Architectural Record, tháng 10 năm 1941, như sau:

“Hãy xem xét một giải pháp kỹ thuật trong một sản phẩm của phong trào chung do Le Corbusier khởi xướng. Đó chính là ngôi nhà tại Cap Martin Roquebrune, do Eileen Gray và Jean Badovici thiết kế. Ngôi nhà này có một ý niệm và mức độ sắp xếp trừu tượng cao, trái ngược hoàn toàn với cách tiếp cận thông qua kiến trúc bản địa, nhưng lại nỗ lực vượt ra vẻ ngoài lạnh lùng của một giải pháp thuần lý trí để đáp ứng nhu cầu cảm xúc bản năng mà những đam mê, khát khao của con người và khung cảnh gợi cảm lãng mạn đặt ra.”

Martienssen đã nhận định đúng rằng E.1027 không chỉ đơn thuần là một ví dụ về kiến trúc Địa Trung Hải bản địa, cũng không phải là kết quả trực tiếp của phong trào kiến trúc hiện đại. Đó là một ngôi nhà thân thiện, mang tính cá nhân sâu sắc và hoàn toàn xuất phát từ ý tưởng về cuộc sống lý tưởng. Le Corbusier có lẽ cũng nhận ra rằng với ngôi nhà này, Eileen đã tự tách mình ra khỏi thế giới của những người cùng thời. E.1027 hoàn toàn không bị ảnh hưởng bởi những lý luận cứng nhắc. Đây chính là một trong những điểm hấp dẫn lớn nhất đối với ông. Như Eileen đã viết trong L’Architecture Vivante năm 1929: “Việc xây dựng không nên đơn thuần là những tổ hợp của đường nét đẹp, mà trên hết là tạo ra những nơi cư trú cho con người.”

Những mong muốn về tính riêng tư, an toàn và cả khát khao tự do của bà cũng được biểu hiện rõ nét ở E.1027. “Người văn minh cần một hình thức hài hòa; anh ta hiểu sự giản dị của một vài hành động; anh ta cần được tách biệt.” (L’homme civilisé a besoin d’une certaine rélevance formée; il connaît la pudeur de certains gestes; il a besoin de s’isoler.)

Với Eileen, đó đơn giản là một ngôi nhà mà bà đã tự tay xây dựng, theo một ý nghĩa rất sâu sắc, phù hợp với tính cách của bà. Thật khó tin khi một người không qua đào tạo lại gần như tự mình xây dựng một ngôi nhà, không những vậy, nó còn trở thành một tác phẩm kinh điển cho nền kiến trúc hiện đại, và là hình mẫu cho nhiều thế hệ sau này. Dù sớm được Le Corbusier ngưỡng mộ, nhưng E.1027 hiện tại mới đang nhận được ngày càng nhiều nghiên cứu đánh giá về tính độc đáo của nó. Người ta thường viện dẫn ngôi nhà như một ví dụ điển hình của kiến trúc hiện đại, nhưng sự thực tế và bản chất thử nghiệm của Eileen đã ngăn nó trở thành một biểu hiện thuần túy của các lý thuyết kiến trúc.

Eileen không coi E.1027 là “một ngôi nhà hoàn hảo”, có thể giải quyết tất cả những vấn đề khiến bà bận tâm. Với sự khiêm tốn thường thấy, bà tuyên bố: “Đó chỉ là một thử nghiệm… Nếu một số đổi mới có thể được xem là dứt khoát và nên được áp dụng ở mọi nơi, thì một số vẫn cần được cải tiến, và một số có thể bị loại bỏ.” Đối với bà, E.1027 là một nguyên mẫu, một dự án nghiên cứu về lối sống hiện đại.

Với tôi, một ngôi nhà kiểu mẫu chỉ đơn giản là một ngôi nhà được xây dựng đúng theo những kỹ thuật tối ưu và ít tốn kém nhất, và có kiến trúc đạt đến mức độ hoàn hảo cao nhất trong một bối cảnh cụ thể; nghĩa là, đó là một kiểu mẫu không nên sao chép vô hạn, mà là nguồn cảm hứng cho việc xây dựng những ngôi nhà khác với tinh thần tương tự.